Telavi – atrakcje. Co warto zobaczyć w sercu gruzińskiej Kachetii?

Telavi to jedno z najważniejszych miast Kachetii i świetna baza do odkrywania wschodniej Gruzji. Nie jest tak popularne jak Tbilisi, Batumi czy Kazbegi, ale właśnie spokojniejsza atmosfera stanowi dużą część jego uroku. To miasto związane z winem, historią gruzińskich królów, lokalnym życiem i widokami na Dolinę Alazańską oraz pasma Wielkiego Kaukazu.

Największą zaletą Telavi jest położenie. Z miasta łatwo dostać się do Tsinandali, Alaverdi, Ikalto, Gremi, Nekresi, Kvareli oraz licznych rodzinnych winnic. Można też zaplanować dalszą wycieczkę do Signagi i klasztoru Bodbe. Dzięki temu Telavi dobrze sprawdza się jako alternatywa dla szybkiej, jednodniowej wycieczki po Kachetii z Tbilisi.

W samym mieście warto zobaczyć przede wszystkim królewską twierdzę Batonis Tsikhe z pałacem Erekle II, ogromny platan, lokalny bazar, stare centrum i Park Nadikvari. Centrum Telavi można spokojnie zwiedzić pieszo, natomiast na najciekawsze atrakcje w okolicy warto przeznaczyć przynajmniej jeden dodatkowy dzień.

Jeżeli zastanawiasz się, ile czasu przeznaczyć na Telavi, jeden dzień wystarczy na miasto, Tsinandali i degustację wina. Dwa dni pozwalają dodać Alaverdi, Ikalto, Gremi i Nekresi, a trzy dni dają już możliwość spokojnego poznania większej części Kachetii.

Telavi w pigułce – najważniejsze miejsca i czas zwiedzania

Atrakcja	Co warto wiedzieć?	Ile czasu?
Batonis Tsikhe i pałac Erekle II	Królewska twierdza, pałac i muzeum w centrum Telavi	1–2 godziny
Wielki platan	Jeden z symboli miasta, znajdujący się przy królewskim kompleksie	15–30 minut
Bazar w Telavi	Lokalne sery, owoce, przyprawy, czurczchela i codzienne życie miasta	30–60 minut
Park Nadikvari	Park i punkt widokowy na Dolinę Alazańską	30–60 minut
Stare centrum Telavi	Lokalne ulice, starsza zabudowa, restauracje i kawiarnie	1–2 godziny
Tsinandali Estate	Pałac, muzeum, park i historia gruzińskiego winiarstwa	1,5–3 godziny
Ikalto	Klasztor i ruiny dawnej akademii	45–90 minut
Alaverdi	Monumentalny klasztor na tle Kaukazu	1–2 godziny
Stara i Nowa Shuamta	Dwa historyczne kompleksy klasztorne w lasach niedaleko Telavi	1,5–2,5 godziny
Gremi	Dawna stolica Kachetii z twierdzą i cerkwią Archaniołów	1–2 godziny
Nekresi	Klasztor na zboczu z szerokim widokiem na Kachetię	1–2 godziny
Kvareli	Miasteczko winiarskie i dobra baza do degustacji	pół dnia
Winnice Kachetii	Degustacje saperavi, rkatsiteli i win qvevri	1–3 godziny
Signagi	Malownicze miasteczko na wzgórzu	pół dnia
Bodbe	Ważny klasztor związany ze św. Nino	45–90 minut
Przełęcz Gombori	Widokowa trasa pomiędzy Telavi a Tbilisi	przystanek w drodze

Najciekawsze atrakcje Telavi – co zobaczyć w mieście i okolicy?

Telavi nie jest miastem pełnym dziesiątek zabytków stojących obok siebie. Jego największą zaletą jest połączenie kilku ciekawych miejsc w centrum z bardzo atrakcyjną okolicą. Dzięki temu jednego dnia można spacerować po dawnym królewskim mieście, a kilka godzin później degustować wino, oglądać średniowieczny klasztor albo patrzeć na Kaukaz ponad Doliną Alazańską.

1. Batonis Tsikhe i pałac króla Erekle II

Batonis Tsikhe to najważniejszy zabytek w centrum Telavi i najlepsze miejsce na rozpoczęcie zwiedzania. Dawna królewska rezydencja była siedzibą królów Kachetii w XVII i XVIII wieku, a za panowania Erekle II kompleks został rozbudowany i otoczony potężnymi murami. Oficjalny portal turystyczny Gruzji opisuje Batonis Tsikhe jako jedyny zachowany do naszych czasów gruziński pałac królewski.

W obrębie kompleksu znajdują się pałac, mury obronne, budynki związane z królewskim dworem oraz muzeum prezentujące między innymi zabytki związane z rodziną królewską, kolekcje numizmatyczne i materiały dotyczące historii regionu.

To właśnie tutaj najlepiej rozpocząć poznawanie Telavi, ponieważ miejsce wyjaśnia królewskie znaczenie miasta i pokazuje jego rolę w historii Kachetii.

Na Batonis Tsikhe i muzeum warto przeznaczyć około 1–2 godzin.

2. Wielki platan w Telavi

Tuż obok królewskiego kompleksu rośnie ogromny platan będący jednym z najbardziej charakterystycznych symboli miasta. Według oficjalnego portalu Georgia Travel drzewo ma około 900 lat, około 40 metrów wysokości i ponad 11 metrów obwodu.

Nie jest to atrakcja wymagająca osobnego planowania dnia, ale ze względu na swoje rozmiary robi spore wrażenie i znajduje się dokładnie na trasie zwiedzania centrum.

Wielki platan najlepiej zobaczyć przy okazji wizyty w Batonis Tsikhe i spaceru po centralnej części Telavi.

3. Bazar w Telavi – lokalne smaki Kachetii

Bazar jest jednym z najlepszych miejsc, aby zobaczyć mniej turystyczne oblicze miasta. Zamiast zabytków znajdziesz tutaj owoce, warzywa, sery, przyprawy, orzechy, świeże pieczywo, domowe produkty i charakterystyczną gruzińską czurczchelę.

Najciekawiej jest rano, kiedy handel jest najbardziej intensywny. Warto potraktować bazar nie tylko jako miejsce zakupów, ale również jako fragment codziennego życia mieszkańców Kachetii.

To dobre miejsce na kupienie przekąsek przed dalszą wycieczką, lokalnych przypraw albo prostych kulinarnych pamiątek.

Na bazar wystarczy około 30–60 minut.

4. Park Nadikvari – widok na Dolinę Alazańską

Nadikvari jest jednym z najlepszych miejsc na chwilę odpoczynku w Telavi. Park znajduje się na niewielkim wzniesieniu i przy dobrej pogodzie zapewnia szeroką panoramę Doliny Alazańskiej oraz Kaukazu. Oficjalny portal turystyczny Gruzji wymienia również widok na Batonis Tsikhe i otaczające miasto krajobrazy.

W parku znajdują się alejki, zacienione miejsca do siedzenia i przestrzeń chętnie wykorzystywana przez mieszkańców.

Najlepiej przyjść późnym popołudniem, kiedy temperatura spada, a światło nad doliną staje się łagodniejsze.

Na Nadikvari warto przeznaczyć około 30–60 minut.

5. Stare centrum Telavi

Telavi najlepiej poznaje się również bez konkretnego celu. Po zwiedzeniu Batonis Tsikhe warto przejść się po centralnych ulicach, zobaczyć starsze domy, lokalne sklepy i niewielkie restauracje.

Oficjalny portal turystyczny Gruzji zwraca uwagę między innymi na historyczną zabudowę miasta i ulicę Kakutsa Cholokashvili.

Nie oczekuj jednak starego miasta na skalę Tbilisi czy zwartego, odrestaurowanego centrum przypominającego Signagi. Urok Telavi wynika raczej ze spokojnej atmosfery i codziennego życia.

Na spacer warto przeznaczyć około 1–2 godzin i połączyć go z obiadem lub kawą.

6. Tsinandali Estate – pałac, park i historia gruzińskiego wina

Tsinandali znajduje się około 9 kilometrów od Telavi i jest jednym z najważniejszych miejsc, które warto zobaczyć podczas pobytu w mieście. Dawna posiadłość rodu Czawczawadze związana jest przede wszystkim z Aleksandrem Czawczawadze – poetą, arystokratą, wojskowym i jedną z najważniejszych postaci gruzińskiego romantyzmu.

Na miejscu można zobaczyć dom-muzeum, rozległy ogród oraz miejsca związane z historią produkcji wina. Posiadłość była ważnym ośrodkiem kulturalnym, w którym spotykali się artyści, dyplomaci i przedstawiciele gruzińskiej elity.

Tsinandali dobrze pokazuje nieco inne oblicze Kachetii – bardziej arystokratyczne i uporządkowane niż rodzinne winnice spotykane w mniejszych miejscowościach.

Na zwiedzanie warto przeznaczyć około 1,5–3 godzin.

7. Ikalto – klasztor i dawna akademia

Ikalto znajduje się niedaleko Telavi i jest jednym z najciekawszych miejsc dla osób zainteresowanych średniowieczną historią Gruzji.

Kompleks obejmuje kilka świątyń oraz pozostałości dawnej akademii. Uczono tutaj między innymi teologii, filozofii, astronomii, geometrii, rzemiosła i uprawy winorośli. Oficjalny portal turystyczny podkreśla znaczenie Ikalto jako jednego z ważniejszych średniowiecznych ośrodków edukacyjnych Gruzji.

Ruiny akademii nie są monumentalne, ale całe miejsce ma spokojną atmosferę i dobrze pokazuje, że kultura wina w Kachetii była związana również z edukacją oraz życiem klasztornym.

Na Ikalto warto przeznaczyć około 45–90 minut.

8. Monastyr Alaverdi – jeden z symboli Kachetii

Alaverdi znajduje się około pół godziny jazdy od Telavi i jest jednym z najbardziej imponujących zabytków sakralnych całej Kachetii. Monumentalna katedra wznosi się samotnie w Dolinie Alazańskiej, a przy dobrej pogodzie za nią widać ośnieżone pasma Kaukazu.

Obecna świątynia pochodzi z XI wieku. W kompleksie znajdują się również mury, dzwonnica, zabudowania klasztorne, dawna piwnica winna i inne historyczne obiekty.

Alaverdi przez długi czas należało do najwyższych budowli sakralnych Gruzji i do dziś wyróżnia się skalą na tle otaczającego krajobrazu. Oficjalne źródła turystyczne określają je jako jedno z najważniejszych dzieł średniowiecznej architektury gruzińskiej.

Na wizytę warto przeznaczyć około 1–2 godzin.

9. Stara i Nowa Shuamta – klasztory ukryte w lesie

Jeżeli masz więcej czasu, warto dodać do planu dwa kompleksy klasztorne położone w zalesionych okolicach Telavi – Starą i Nową Shuamta.

Stara Shuamta jest starszym kompleksem związanym z wczesną gruzińską architekturą chrześcijańską. Z czasem klasztor przestał funkcjonować, a życie monastyczne przeniosło się do Nowej Shuamty.

Miejsca te są znacznie spokojniejsze od Alaverdi czy Gremi i bardzo dobrze nadają się do wolniejszej wycieczki samochodem po okolicach Telavi. Oficjalny przewodnik Georgia Travel również wymienia Shuamta wśród najciekawszych miejsc do odwiedzenia z Telavi.

Na oba kompleksy najlepiej przeznaczyć łącznie około 1,5–2,5 godziny.

10. Gremi – dawna stolica Kachetii

Gremi jest jednym z najbardziej malowniczych zabytków regionu. Miasto stało się ważnym centrum politycznym Kachetii w XV wieku i przez około stulecie pełniło funkcję stolicy królestwa.

Najbardziej charakterystyczną częścią kompleksu jest stojący na skalistym wzniesieniu kościół Archaniołów wraz z dawnym pałacem i dzwonnicą. U podnóża znajdowało się niegdyś znacznie większe miasto handlowe z targiem, karawanserajami, łaźniami i systemem wodnym.

Gremi świetnie sprawdza się jako przystanek podczas trasy prowadzącej z Telavi w stronę Kvareli i Nekresi.

Na kompleks warto przeznaczyć około 1–2 godzin.

11. Nekresi – klasztor ponad Doliną Alazańską

Nekresi znajduje się na zalesionym zboczu w pobliżu Kvareli. Kompleks składa się z budowli pochodzących z różnych okresów i przez stulecia był ważnym ośrodkiem religijnym oraz kulturalnym regionu.

Dużą częścią atrakcyjności Nekresi jest samo położenie. Ze wzgórza rozciąga się szeroki widok na pola, winnice i Dolinę Alazańską.

Przed wizytą warto sprawdzić aktualny sposób dotarcia do samego klasztoru, ponieważ organizacja transportu na ostatnim odcinku może się zmieniać.

Na Nekresi najlepiej przeznaczyć około 1–2 godzin.

12. Kvareli – wino i północna Kachetia

Kvareli jest jednym z ważniejszych ośrodków winiarskich północnej Kachetii. W mieście i jego najbliższej okolicy działa wiele producentów wina, od dużych przedsiębiorstw po mniejsze rodzinne piwnice.

Największy sens ma przyjazd tutaj w połączeniu z Gremi i Nekresi. Można zaplanować zwiedzanie winnicy, degustację i lunch, a następnie kontynuować trasę przez historyczne zabytki regionu.

Przy dłuższym pobycie można również odpocząć w okolicy jeziora Kvareli.

Na miasto i degustację warto przeznaczyć przynajmniej pół dnia.

13. Winnice Kachetii – najważniejsze doświadczenie podczas pobytu

Kachetia jest najważniejszym gruzińskim regionem winiarskim, dlatego pobyt w Telavi bez choć jednej degustacji byłby niepełny.

W okolicy działają zarówno większe winnice z profesjonalnymi salami degustacyjnymi, jak i niewielkie rodzinne marani. W tych drugich wizyta często ma znacznie bardziej osobisty charakter – gospodarz pokazuje piwnicę, opowiada o winogronach i podaje kilka własnych win.

Szczególnie warto zwrócić uwagę na lokalne odmiany saperavi i rkatsiteli oraz wina produkowane tradycyjną metodą qvevri.

Qvevri to duże gliniane naczynia zakopywane w ziemi, w których wino fermentuje i dojrzewa. Tradycyjna gruzińska metoda produkcji wina w qvevri została w 2013 roku wpisana przez UNESCO na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości.

Jeżeli planujesz kilka degustacji jednego dnia, najlepiej wynająć kierowcę.

14. Signagi – wycieczka do południowej Kachetii

Signagi leży dalej od Telavi niż większość wcześniej opisanych atrakcji, ale przy trzydniowym pobycie warto rozważyć również południową część Kachetii.

Miasteczko położone jest na wzgórzu i wyróżnia się murami obronnymi, brukowanymi ulicami oraz szerokimi widokami na Dolinę Alazańską.

Signagi ma bardziej turystyczny i pocztówkowy charakter niż Telavi. Oba miasta dobrze się jednak uzupełniają – Telavi lepiej sprawdza się jako baza do północnej Kachetii, podczas gdy Signagi warto potraktować jako osobną wycieczkę.

Na samo miasteczko warto przeznaczyć około pół dnia.

15. Bodbe – klasztor św. Nino

Bodbe znajduje się niedaleko Signagi i jest jednym z ważniejszych miejsc pielgrzymkowych w Gruzji.

Klasztor związany jest ze św. Nino, która odegrała kluczową rolę w chrystianizacji Gruzji. Dzięki położeniu na zboczu miejsce oferuje również widoki na okoliczną dolinę.

Bodbe najlepiej odwiedzić podczas tej samej wycieczki co Signagi. Na spokojny spacer i obejrzenie kompleksu warto przeznaczyć około godziny.

16. Przełęcz Gombori – widokowa droga do Telavi

Trasa przez Gombori jest jednym z najbardziej malowniczych sposobów przejazdu między Tbilisi a Telavi. Droga prowadzi przez zalesione wzgórza i wyżej położone tereny, a po drodze można zatrzymać się w kilku miejscach widokowych.

Jeżeli jedziesz własnym samochodem lub z kierowcą, warto potraktować samą trasę jako część podróży po Kachetii.

Warunki mogą różnić się zależnie od pory roku i pogody, szczególnie zimą, dlatego przed przejazdem dobrze sprawdzić aktualną sytuację drogową.

Co zobaczyć w Telavi za darmo?

Telavi nie wymaga dużego budżetu, szczególnie jeśli skupisz się na samym mieście. Spora część jego uroku wynika ze spacerów i widoków, a nie z płatnych atrakcji.

Do miejsc, które można zobaczyć bez kupowania biletu, należą:

• wielki platan, pomnik Erekle II, bazar, Park Nadikvari, stare ulice Telavi, punkty widokowe na Dolinę Alazańską oraz zewnętrzne części wielu obiektów sakralnych.

Przy bardzo oszczędnym zwiedzaniu można więc spędzić kilka godzin w Telavi praktycznie bez dodatkowych kosztów. Jeśli masz wybrać jedną płatną atrakcję w mieście, najwięcej sensu ma kompleks Batonis Tsikhe i muzeum.

Co zobaczyć w Telavi w jeden dzień?

Jeśli masz tylko jeden dzień, nie próbuj odwiedzać całej Kachetii. Telavi najlepiej łączyć z Tsinandali i jedną degustacją wina.

Rano rozpocznij od Batonis Tsikhe, zobacz pałac Erekle II i wielki platan, a następnie zajrzyj na bazar. Po krótkim spacerze po centrum pojedź do Tsinandali.

Drugą część dnia warto przeznaczyć na jedną dobrze wybraną winnicę. Wieczorem można wrócić do miasta i zakończyć dzień spacerem po Parku Nadikvari.

To zdecydowanie lepszy plan niż próba zobaczenia tego samego dnia Gremi, Alaverdi, Kvareli i Signagi.

Gotowy plan zwiedzania Telavi na 1, 2 i 3 dni

Czas pobytu	Plan
1 dzień	Batonis Tsikhe → wielki platan → bazar → centrum → Tsinandali → degustacja wina → Nadikvari
2 dni	Dzień 1: Telavi → Tsinandali → winnica. Dzień 2: Ikalto → Alaverdi → Gremi → Nekresi
3 dni	Dzień 1: Telavi i Tsinandali. Dzień 2: Alaverdi → Gremi → Nekresi → Kvareli. Dzień 3: Signagi → Bodbe → winnica w południowej Kachetii

Przy dwóch dniach można już zobaczyć najważniejsze atrakcje północnej części regionu. Trzeci dzień daje możliwość przejazdu do Signagi bez konieczności upychania zbyt wielu miejsc w jednym planie.

Co zjeść w Telavi i Kachetii?

Kachetia kojarzy się przede wszystkim z winem, ale zdecydowanie nie warto ograniczać się wyłącznie do degustacji. Region jest dobrym miejscem na spróbowanie prostego, domowego gruzińskiego jedzenia.

Podczas pobytu warto spróbować mtsvadi, badrijani z pastą orzechową, pchali, lobio, chaczapuri, lokalnych serów i świeżego shotis puri. Dobrym deserem lub przekąską będzie czurczchela kupiona na bazarze.

Do tego dochodzą oczywiście wina. Saperavi jest jednym z najważniejszych czerwonych szczepów Gruzji, natomiast rkatsiteli to jeden z podstawowych szczepów wykorzystywanych do białych i bursztynowych win z Kachetii.

Jeżeli masz możliwość wzięcia udziału w prawdziwej suprze, czyli gruzińskiej uczcie przy wspólnym stole, może być to jedno z najciekawszych doświadczeń całego pobytu.

Jak poruszać się po Telavi i Kachetii?

Centrum Telavi najlepiej zwiedzać pieszo. Batonis Tsikhe, platan, bazar i główne ulice znajdują się wystarczająco blisko siebie, aby samochód nie był potrzebny.

Problem pojawia się dopiero przy atrakcjach rozsianych po Kachetii. Alaverdi, Gremi, Nekresi, Tsinandali czy rodzinne winnice leżą w różnych kierunkach i przy intensywniejszym zwiedzaniu transport publiczny może być mało wygodny.

Najbardziej praktyczne opcje to własny samochód, taksówka wynajęta na kilka godzin lub kierowca na cały dzień.

Przy wycieczce winiarskiej kierowca jest zdecydowanie najlepszym rozwiązaniem. Pozwala degustować bez konieczności martwienia się o prowadzenie samochodu.

Kiedy najlepiej jechać do Telavi?

Telavi można odwiedzać przez większą część roku, ale charakter podróży mocno zależy od sezonu.

Wiosna jest dobrym okresem na zwiedzanie klasztorów, spacery i obserwowanie zielonej Kachetii. Latem jest ciepło i słonecznie, ale w środku dnia temperatury mogą utrudniać intensywne zwiedzanie.

Szczególnie ciekawa jest jesień, gdy trwa rtveli, czyli okres winobrania. Wrzesień i początek jesieni to dobry moment dla osób, które przyjeżdżają do Kachetii głównie dla wina.

Na pierwszą wizytę bardzo dobrym wyborem będzie maj, czerwiec, wrzesień albo październik.

Czy warto nocować w Telavi?

Tak, szczególnie jeśli Kachetia ma być czymś więcej niż kilkugodzinną wycieczką z Tbilisi.

Nocleg w Telavi pozwala rozpocząć dzień wcześniej, spokojniej odwiedzać winnice i rozdzielić północną oraz południową część regionu na osobne trasy.

Wieczorem miasto jest znacznie spokojniejsze od Tbilisi czy Batumi, co dla części podróżnych będzie zaletą. Można zjeść kolację, spróbować lokalnego wina i odpocząć przed kolejnym dniem zwiedzania.

Najwięcej sensu mają 2–3 noce, jeśli planujesz zobaczyć nie tylko Telavi, ale również Gremi, Alaverdi, Nekresi i Signagi.

Czy warto jechać do Telavi?

Telavi zdecydowanie warto odwiedzić, jeśli chcesz poznać Kachetię spokojniej niż podczas jednodniowej wycieczki z Tbilisi. Samo miasto nie ma tak wielu spektakularnych atrakcji jak stolica Gruzji, ale jego położenie sprawia, że jest jedną z najlepszych baz do odkrywania regionu.

W ciągu jednego dnia możesz zobaczyć królewskie Batonis Tsikhe, odwiedzić lokalny bazar, przejść się po mieście, pojechać do Tsinandali i zakończyć dzień degustacją w rodzinnej winnicy. Kolejnego dnia możesz ruszyć w stronę Alaverdi, Gremi, Nekresi i Kvareli.

Największą zaletą Telavi jest właśnie możliwość połączenia historii, krajobrazów, klasztorów i wina bez ciągłego wracania do Tbilisi.

Jeżeli masz niewiele czasu, skoncentruj się na Telavi, Tsinandali i jednej winnicy. Przy dłuższym pobycie dodaj Ikalto, Alaverdi, Gremi, Nekresi i Kvareli, a Signagi oraz Bodbe zostaw na osobny dzień.

FAQ – najczęstsze pytania o Telavi

1. Ile dni warto przeznaczyć na Telavi?

Na samo miasto wystarczy kilka godzin lub jeden dzień. Jeśli chcesz potraktować Telavi jako bazę do zwiedzania Kachetii, najlepiej zostać 2–3 dni. Pozwoli to zobaczyć Tsinandali, Alaverdi, Gremi, Nekresi oraz przynajmniej kilka winnic bez ciągłego pośpiechu.

2. Czy Telavi jest lepszą bazą niż Signagi?

To zależy od planu podróży. Telavi ma bardzo dobre położenie względem Alaverdi, Ikalto, Gremi, Nekresi, Kvareli i wielu winnic północnej Kachetii. Signagi jest bardziej malownicze i turystyczne, ale leży dalej na południu regionu. Przy intensywniejszym zwiedzaniu Kachetii Telavi jest często praktyczniejszą bazą.

3. Czy do zwiedzania Kachetii z Telavi potrzebny jest samochód?

Do centrum Telavi samochód nie jest potrzebny, ale bardzo ułatwia zwiedzanie okolicy. Atrakcje są rozproszone, dlatego przy trasie przez kilka klasztorów i winnic najwygodniej mieć własne auto albo wynająć kierowcę na cały dzień.

4. Czy można odwiedzać winnice w Kachetii bez rezerwacji?

Niektóre większe winnice przyjmują gości bez wcześniejszej rezerwacji, ale w przypadku małych rodzinnych producentów lepiej umówić wizytę wcześniej. Dzięki temu gospodarz będzie na miejscu i będzie mógł przygotować degustację.

5. Kiedy najlepiej jechać do Telavi na wino?

Najciekawszym okresem dla miłośników wina jest późne lato i jesień, szczególnie czas winobrania. Wiosna również jest bardzo dobrym okresem na podróż, jeśli bardziej zależy Ci na zwiedzaniu, zielonych krajobrazach i łagodniejszych temperaturach.